Onze gezondheid wordt bewaakt door ons immuunsysteem waarvan het ‘aangeboren’ en het ‘verworven’ deel het meest bekend zijn. Veel minder bekend is het deel in de darmen, de Gut Associated Lymphoid Tissue (GALT) dat zeventig procent van onze immuniteit bepaalt. Dit verklaart waarom gezond leven belangrijk is om gezond te blijven.
Onze afweer beschermt ons tegen ziekteverwekkende organismen (virussen en bacteriën, parasieten, schimmels), tegen afvalstoffen en ontspoorde lichaamscellen. Onze afweer wordt geregeld door het immuunsysteem. Immuun komt van het Latijnse woord ‘immunis’ dat ‘vrijgesteld’ betekent, verwijzend naar bescherming tegen indringers van buiten. Het bestaat uit twee met elkaar verweven systemen: het aangeboren (‘innate’) immuunsysteem en het verworven (‘adaptive’) immuunsysteem.
Het aangeboren en het verworven immuunsysteem
Het aangeboren systeem reageert onmiddellijk (binnen enkele uren) en werkt aspecifiek.
Het verworven immuunsysteem komt minder snel in actie. Het kan zeven tot tien dagen duren voor een ziekteverwekker verslagen is. Het ‘verworven immuunsysteem’ bezit echter het vermogen kennis te verwerven over de besmetter en deze op te slaan, zodat bij een nieuwe infectie met dezelfde besmetter snel en effectief kan worden gereageerd. Het adaptieve systeem kan zich dus specifiek richten tegen een bepaalde ziekteverwekker. Op basis hiervan werkt vaccinatie. Hierbij wordt een opzettelijk verzwakte ziekteverwekker of viraal of bacterieel bestanddeel (antigen) toegediend, waardoor antistoffen worden aangemaakt en kennis over de ziekteverwekker wordt opgeslagen. Bij een spontane besmetting kan dan een volgende keer snel en effectief worden gereageerd.
Aangeboren immuunsysteem
Het aangeboren immuunsysteem bestaat uit drie onderdelen: een fysieke en chemische barrière, een cellulaire en een humorale component. De fysieke en chemische barrière is de eerste defensie tegen besmetting. Tot die barrière behoren de huid, slijmerige membranen in de darm, luchtwegen en schede, het microbioom van darm en huid, maagzuur, gal, braken, hoesten, niezen, diarree, verteringsenzymen, en spoelende werking van traanvocht en urine. De cellulaire component bestaat uit een grote diversiteit aan witte bloedcellen in bloed, lymfe en weefsels (vooral in weefsels van kwetsbare plaatsen, zoals van darm en luchtwegen). Zij vormen de tweede defensielijn. De humorale component van het aangeboren immuunsysteem bestaat uit de afscheiding van immuunglobuline A (s-IgA), dat zich in het darmlumen kan binden aan ziekteverwekkende micro-organismen, die vervolgens worden uitgescheiden.
Als een ziekteverwekker binnen dringt…
Eerst reageert het aangeboren immuunsysteem. Binnen enkele uren probeert deze de ziekteverwekker te vernietigen. Daarbij wordt het verworven (adaptieve) immuunsysteem geactiveerd. Dat systeem komt na een tot twee weken tot volle ontplooiing, waardoor uiteindelijk de ziekmakende indringer is verwijderd en immuniteit is ontstaan.
Een zeer groot deel, volgens sommigen wel zeventig procent, van het immuunsysteem is verbonden met de darm. Dat is verklaarbaar doordat de kans dat ziekteverwekkers het lichaam binnendringen op het niveau van de darm kansrijk is.
Het draait om balans
Zoals bij veel processen in lichaam, draait het ook bij het immuunsysteem om het handhaven van een balans. Is deze verstoord, dan is terugkeer naar de evenwichtssituatie essentieel. Men noemt dit ‘resillience’ (veerkracht). Van een verstoorde immunologische balans is sprake bij immunologische overactiviteit en bij auto-immuniteit. Ook een cytokinestorm kan de balans verstoren.
Met het ouder worden neemt na de leeftijd van 60 tot 65 jaar de activiteit en kwaliteit van het immuunsysteem af.
Gezond eten en leven essentieel
Een gezonde leefstijl is voorwaarde voor het goed functioneren van het immuunsysteem. Ondervoeding en een tekort aan onmisbare voedingsstoffen zullen de werking van het immuunsysteem ondermijnen en de kans op infecties verhogen. Voor het immuunsysteem is vooral een voldoende voorziening van hoogwaardig eiwit en bepaalde micronutriënten essentieel. Dit betreft de antioxidant vitamines A, C en E, de vitamines D, B6, B12 en foliumzuur en de spoorelementen zink, ijzer, koper, selenium en jodium. Een evenwichtig samengestelde voeding met ruime hoeveelheden (verse) groente, peulvruchten en fruit, voldoende vlees, vis, zuivel, volkoren graanproducten, en noten, levert met een supplement van vitamine D, voldoende van deze voedingsstoffen.
Een zittend bestaan verhoogt niet alleen de kans op vetzucht, maar kan ook leiden tot een suboptimale immuunrespons. Dat zal ook het geval zijn bij vermoeidheid en na overmatige inspanning (zoals overtraining) of bij gebrek aan slaap. Luchtvervuiling en rook van sigaretten kunnen oxidatieve stress tot gevolg hebben en de balans tussen pro- en antioxidatieve activiteit in het lichaam verstoren, wat gevolgen kan hebben voor de activiteit van cytotoxische cellen van het immuunsysteem. Slaapgebrek ontregelt de NK-cellen en verhoogt de productie van ontsteking-bevorderende cytokines. Chronische stress is eveneens ondermijnend voor het immuunsysteem.
Maggini S, Pierre A, Calder PC (2018), Immune function and micronutrient requirements change over the life course. Nutrients 218, 10, 1531; https//doi.org/10.3390/nu10101531.
Marshall JS, Warrington R, Watson W, Kim H (2018), An introduction to immunology and immunopathology. Allergy, Asthma & Clinical Immunology 14, nr. 49; https://doi.org/10.1186/s13223-018-0278-1.
Muskiet FAJ (2021), Obesitas als risicofactor voor ernstige COVID-19. Platform voor Voedingsgeneeskunde nr. 3, deel 1; https://www.voedingsgeneeskunde.nl.
Ruth MR, Field CJ (2013), The immune modifying effect of amino acids on gut associated lymphoid tissue. Journal of Animal Science and Biotechnology 4, nr. 27. https://doi.org/10.1186/2049-1891-4-27.
